01/03/2026
Đặng Dung (1373-1414) là danh tướng trung liệt của nhà Hậu Trần, con trưởng của Quốc công Đặng Tất, quê xã Mỹ Tho, huyện Thiên Lộc, trấn Nghệ An (nay là Can Lộc, Hà Tĩnh). Dòng họ Đặng có gốc từ Thăng Long, nhiều đời làm quan thời Trần.
Cha ông – Đặng Tất – từng phục vụ cả triều Trần và nhà Hồ, giữ nhiều chức vụ quan trọng ở Hóa Châu, Thăng Hoa. Khi quân Minh xâm lược, Đặng Tất đem quân theo phò Giản Định Đế khởi nghĩa. Đặng Dung cũng theo cha vào cuộc chiến chống Minh ngay từ những ngày đầu.
Năm 1409, sau chiến thắng Bô Cô, vì bị gian thần gièm pha, Giản Định Đế nghi kỵ và giết oan Đặng Tất cùng tướng Nguyễn Cảnh Chân. Cái chết oan khuất ấy trở thành bước ngoặt lịch sử. Đặng Dung phẫn uất, cùng Nguyễn Cảnh Dị (con Nguyễn Cảnh Chân) rời bỏ Giản Định Đế, đưa Trần Quý Khoáng lên ngôi, tức Trùng Quang Đế, tiếp tục kháng chiến.
Dưới triều Trùng Quang, Đặng Dung giữ chức Đồng bình chương sự, là trụ cột quân sự của Hậu Trần. Trong nhiều năm (1409–1413), ông cùng Nguyễn Súy, Nguyễn Cảnh Dị chỉ huy kháng chiến liên tục từ Nghệ An, Thanh Hóa đến Hóa Châu, đối đầu trực diện với đại quân Minh do Trương Phụ chỉ huy.
Đỉnh cao bi tráng nhất là trận Sái Già (1413). Đặng Dung và Nguyễn Súy dùng phục binh đánh úp doanh trại Trương Phụ giữa đêm, thiêu hủy thuyền trại, khí giới, làm quân Minh đại loạn. Đặng Dung thậm chí nhảy lên thuyền Trương Phụ để bắt sống, nhưng vì không nhận ra mặt nên Trương Phụ trốn thoát. Tuy chiến công hiển hách, nhưng do lực lượng quá yếu, quân Hậu Trần cuối cùng thất bại.
Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép:
“Đang khi đôi bên quân Nam và quân Bắc đang cầm cự nhau thì Đặng Dung bí mật dùng bộ binh và tượng binh mai phục, đúng nửa đêm thì bất ngờ đánh úp vào doanh trại của Phụ. Dung đã nhảy lên thuyền của Phụ và định bắt sống Phụ nhưng lại không biết mặt để có thể nhận ra hắn, vì thế, Phụ liền nhảy sang thuyền nhỏ chạy thoát. Quân Minh bị tan vỡ đến quá nữa, thuyền bè, khí giới bị đốt phá gần hết, thế mà [Nguyễn] Súy không biết hợp lực để cùng đánh. Phụ biết quân của Dung ít nên lập tức quay lại đánh. Dung đành phải chịu thất bại, quân sĩ chạy tan tác hết”.
Sau trận này, thế lực Hậu Trần suy kiệt. Cuối năm 1413, Đặng Dung, Trùng Quang Đế và các tướng bị bắt giải về Yên Kinh. Trên đường đi, Trùng Quang Đế gieo mình xuống sông tuẫn tiết. Đặng Dung và Nguyễn Súy cũng nhảy xuống nước tự sát theo, kết thúc cuộc đời trung liệt trong bi tráng.
Theo Minh Thực lục (sử nhà Minh):
“Quan Tổng binh Anh quốc công Trương Phụ mang quân đến trang Tra Hoàng, huyện Chính Hòa, châu Chính Bình (Quảng Bình); tướng giặc là Hồ Đồng hàng. Nghe tin bọn Đặng Cảnh Dị, Đặng Dung, Long Hổ Tướng quân ngụy Lê Thiềm hơn 700 tên chạy đến sách Côn Bồ, Tiêm Man; bọn Phụ tiến binh ngay đến sông La Mông. Phải theo đường núi vin cành lá mà leo lên nên đành bỏ ngựa, tướng sĩ tiếp tục đi theo. Đến sách Côn Bồ, bọn Cảnh Dị đã bỏ trốn; lại truy kích đến sách Tra Bồ Nại, bọn giặc và dân địa phương đều trốn, không biết ở chốn nào, nên làm cuộc lục soát lớn. Vào canh tư, đi trên 20 dặm, nghe tiếng trống điểm canh, Phụ sai Đô Chỉ huy Phương Chính mang quân lẳng lặng đi, đến lúc trời sáng đến phía bắc sông, tại sách Tra Bồ Cán. Giặc lập trại tại bờ phía nam, quan quân vượt sông vây đánh. Giặc chống không nổi, tên bắn liên tiếp trúng, Cảnh Dị bị thương tại sườn, bắt được. Đặng Dung trốn, Phương Chính mang quân truy lùng, bị bắt cùng với em là Đặng Nhuệ. Bắt hết bọn giặc Lê Thiềm, tịch thu ấn ngụy của Cảnh Dị. Cảnh Dị bị thương nặng, bị róc thịt lấy thủ cấp, áp giải cùng anh em Đặng Dung đến kinh đô; tất cả đều bị xử chém để làm răn”
Đặng Dung để lại bài thơ “Thuật hoài”, trở thành áng thơ bất hủ của tinh thần trung quân ái quốc, khắc họa toàn diện chân dung và tâm hồn cuả một vị anh hùng chí khì ngút trời nhưng lỡ vận trước thời cuộc.
Cảm hoài [Thuật hoài]
Thế sự du du nại lão hà,
Vô cùng thiên địa nhập hàm ca.
Thời lai đồ điếu thành công dị,
Vận khứ anh hùng ẩm hận đa.
Trí chúa hữu hoài phù địa trục,
Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà.
Quốc thù vị báo đầu tiên bạch,
Kỷ độ Long Tuyền đới nguyệt ma.
Dịch nghĩa:
Việc đời dằng dặc mà ta đã già, biết làm thế nào?
Trời đất mênh mông, thu vào một cuộc rượu hát say.
Gặp thời, kẻ đồ tể, người câu cá cũng dễ lập công,
Lỡ vận, bậc anh hùng đành phải nuốt hận nhiều.
Phò vua, bụng những mong xoay trục đất lại,
Rửa vũ khí, không có lối kéo Ngân Hà xuống.
Thù nước chưa trả được mà mái tóc đã bạc sớm,
Bao lần mang gươm báu Long Tuyền ra mài dưới bóng trăng.
Dịch thơ (Phan Kế Bính):
Việc đời bối rối tuổi già vay,
Trời đất vô cùng một cuộc say.
Bần tiện gặp thời lên cũng dễ,
Anh hùng lỡ bước ngẫm càng cay.
Vai khiêng trái đất mong phò chúa,
Giáp gột sông trời khó vạch mây.
Thù trả chưa xong đầu đã bạc,
Gươm mài bóng nguyệt biết bao rày.
Sử gia Ngô Sĩ Liên đánh giá:
“Tuy thất bại, nhưng vẫn vinh quang… Lòng trung vì nước của người bề tôi, dẫu trăm đời sau vẫn còn tưởng thấy được.”
Đặng Dung cùng cha là Đặng Tất trở thành biểu tượng của trung liệt – tiết nghĩa – kháng Minh trong lịch sử Việt Nam. Ngày nay, tại Can Lộc (Hà Tĩnh) vẫn còn đền thờ cha con họ Đặng, như một minh chứng cho ký ức lịch sử về một dòng họ tận trung vì nước.